
Farzandga kasb tanlash: ota-onalar uchun oddiy reja
Qisqacha
Farzandingizga «ishonchli» kasbni tanlab bermang. Kontrakt to‘lanmasdan oldin bir nechta variantni amalda sinab ko‘rishga yordam bering. Diplom hamon kerak, lekin endi u yetarli emas: deyarli har ikkinchi yoshda u bo‘ladi. Nima bilan shug‘ullanishni tushungan va har qanday kasbda kerak bo‘ladigan ko‘nikmalarga ega odamlar yutadi.
Ota-onalar bir xil savol beradi: «Farzandim qayerga kirsin, keyin yo‘qolib qolmasin?» Ilgari javob qisqa edi: shifokor, huquqshunos, iqtisodchi. Bugun bu javob ishlamaydi, bunda ota-onalar ham, bolalar ham aybdor emas. Shunchaki dunyo odatlarimizdan tezroq o‘zgardi.
Quyida xotirjam tahlil: nima o‘zgardi, biz ko‘pincha qayerda xato qilamiz va shu yilning o‘zida nima qilish mumkin. Raqamlarni faqat asosiy fikrni tushunishga yordam bergan joyda keltiraman. Manbalar oxirida.
1. Diplom kerak, lekin endi odamni alohida qilmaydi
Yigirma yil oldin oliy ma’lumot kamdan-kam edi. Bugun O‘zbekistonda 18–23 yoshdagi yoshlarning deyarli yarmi OTMda o‘qiydi: 2017-yilda ularning har o‘ntadan bittasidan kami (8,3%) edi, hozir taxminan yarmi (47,7%).
Mamlakat uchun bu katta yutuq. Oilangiz uchun esa oddiy ma’no: diplom haydovchilik guvohnomasiga o‘xshab qoldi. Usiz ko‘pincha bo‘lmaydi, lekin u ish beruvchini endi hayratga solmaydi.
Yana bir tomon bor. 2024-yil rasmiy ma’lumotlariga ko‘ra OTMlar taxminan 214 ming bitiruvchi chiqargan, oliy ma’lumot aniq talab qilingan vakansiyalar esa taxminan ikki baravar kam (112 ming) bo‘lgan. Bu raqamlarni «to‘g‘ridan-to‘g‘ri» solishtirib bo‘lmaydi: bitiruvchilarning bir qismi davlat bazasidan tashqarida ish topadi. Lekin yo‘nalish tushunarli: diplom suhbatga eshik ochadi, ishni esa aniq bir narsani uddalaydigan odam oladi.
2. «Bitiruvchilarimizning 90 foizi ishga joylashgan» degan so‘z hech nimani isbotlamaydi
Ishonarli eshitiladi, lekin tekshirish deyarli mumkin emas. Turli rasmiy manbalar turli raqamlarni keltiradi: birlariga ko‘ra har oltinchi bitiruvchi ishsiz qoladi, boshqalariga ko‘ra davlat tizimi orqali taxminan 41 foizi ish topadi. Sababi «ishga joylashgan» so‘zini har kim har xil tushunadi: kimdir istalgan ish topgan, kimdir mutaxassisligi bo‘yicha ishlaydi, kimdir olti oy chidagan.
Shuning uchun OTM tanlayotganda uchta oddiy savol bering va javobni raqamlarda so‘rang:
- Aynan shu fakultet bitiruvchilarining qanchasi bitirgandan bir yil keyin mutaxassisligi bo‘yicha ishlaydi?
- Bitiruvchilarning odatiy maoshi qancha? («gacha» emas, oddiysi)
- Ular qaysi kompaniyalarda ishlaydi va ular bilan gaplashish mumkinmi?
OTM ishtiyoq bilan va aniq javob bersa, bu yaxshi belgi. Javobdan qochsa, bu ham javob.
3. Bolalar qisqa ro‘yxatdan tanlaydi, chunki boshqa kasblarni ko‘rmagan
OECD’ning xalqaro tadqiqoti o‘nlab mamlakatlardagi 15 yoshli o‘smirlardan 30 yoshda kim bo‘lishlarini so‘radi. Deyarli yarmi (o‘g‘il bolalarning 47 foizi va qizlarning 53 foizi) eng mashhur o‘nta kasbdan birini aytdi.
Bu dangasalik ham, xayolning kambag‘alligi ham emas. Hech ko‘rmagan narsani tanlab bo‘lmaydi. Bola shifokor, o‘qituvchi, huquqshunos, dasturchini yaqinida va ijtimoiy tarmoqlarda ko‘radi. Yuzlab boshqa qiziqarli kasblar uning uchun shunchaki mavjud emas.
Dalda beradigan kuzatuv bor. Britaniyadagi tadqiqotda maktabda kasb egalari bilan bironta ham uchrashuvi bo‘lmagan yoshlar va to‘rt va undan ko‘p uchrashuvi bo‘lganlar (suhbat, ekskursiya, ish jarayonini kuzatish, stajirovka) solishtirildi. Birinchilar orasida 26 foizi keyin o‘qimagan va ishlamagan, ikkinchilar orasida atigi 4 foizi. Bu sabab faqat uchrashuvlarda ekanini isbotlamaydi, lekin farq e’tiborsiz qoldirish uchun juda katta.
💡 Hoziroq nima qilish mumkin
Tanishlaringiz orasidan turli kasbdagi to‘rt kishini toping va har biridan farzandingizga yarim soat ajratishini so‘rang: oddiy ish kunida nima bilan band, nima yoqadi, nima charchatadi. Bu bepul va har qanday testdan yaxshiroq ishlaydi.
4. «O‘z kasbingni top» — yomon maslahat
Bizga har kimning «o‘z ishi» bor va uni shunchaki topish kerak, deb o‘rgatishgan. Amerikalik psixologlar (Dvek, Uolton va hamkasblari, 2018) buni tajribada tekshirib, aniqladi: qiziqish «topiladi» deb ishonganlar qiyin bo‘lganda tezroq taslim bo‘ladi. Ular «qiyin bo‘lsa, demak, bu menikiga o‘xshamaydi» deb o‘ylaydi. Qiziqishni o‘stirish mumkin deb ishonganlar uzoqroq sinaydi va oxir-oqibat ko‘proq qiziqib qoladi.
Shuning uchun farzandingiz «hech narsa xohlamasa», u buzilgan emas. Qiziqish odatda ish davomida keladi, undan oldin emas. «Kim bo‘lishni xohlaysan?» o‘rniga «Zerikkanda ham uch oy nima bilan shug‘ullanishga tayyorsan?» deb so‘rang.
5. 17 yoshdagi xato — o‘z vaqtida sezilsa, falokat emas
AQShda talabalarning taxminan uchdan biri dastlabki uch yilda mutaxassisligini almashtiradi. Bu normal. Lekin bizda yo‘nalishni almashtirish ko‘pincha yangi kontrakt va yo‘qotilgan semestrlarni anglatadi (batafsil — Toshkent OTMlarida kontrakt narxi maqolasida).
Shuning uchun «bu kasb menga mos keladi» degan fikrni qabuldan oldin tekshirgan foydali: qisqa kurs, yozgi amaliyot, amaliyotchilar bilan suhbat. Va tanlangan OTMda boshqa yo‘nalishga o‘tish mumkinligini oldindan bilib olish.
6. Kasblar o‘qishdan tezroq o‘zgaradi
Jahon iqtisodiy forumi 2030-yilga kelib har beshinchi ish o‘rni (22 foiz) o‘zgaradi, deb baholaydi: millionlab yangisi paydo bo‘ladi va millionlab odatiysi yo‘qoladi. Bugun kerak bo‘lgan ko‘nikmalarning taxminan 40 foizi eskiradi.
Qo‘rqish shart emas: ko‘pincha butun kasblar emas, alohida vazifalar yo‘qoladi. Lekin bugun 12 yoshdagi bola yana taxminan ellik yil ishlaydi. Shuning uchun bitta tor kasbni emas, bir nechta yo‘l ochadigan keng yo‘nalishni tanlash va hamma joyda kerak ko‘nikmalarni rivojlantirish ishonchliroq: o‘rganish, aniq gapirish va yozish, hisoblash, odamlar bilan ishlash va ingliz tilini bilish.
7. Ko‘pincha nimani noto‘g‘ri qilishadi: ota-onalar va bolalar
Ota-onalar
- Obro‘ va qo‘rquvga qarab tanlaydi: «shifokor yoki huquqshunos yo‘qolmaydi».
- O‘z davrining tajribasiga tayanadi.
- Farzand o‘rniga qaror qiladi, keyin qiziqish yo‘qligiga hayron bo‘ladi.
Bolalar
- Do‘stlari tanlaganini yoki «yengilroq» joyni tanlaydi.
- Qiziqish o‘zi daromadga aylanadi, deb umid qiladi.
- «Qayerga bo‘lsa ham» kirib, qarorni kechiktiradi.
Lekin «diplom kerak emas» degan xulosa ham noto‘g‘ri. Shifokorlar, huquqshunoslar, muhandislar va o‘qituvchilar uchun u majburiy. Xavfli narsa diplom emas, ortida na ko‘nikma, na nima uchun kerakligini tushunish bo‘lgan diplom.
Oila uchun oddiy reja
- Ro‘yxatni kengaytiring. Farzand bilan odatdagi 10 ta emas, 20–30 ta kasbni yozing. Har biri haqida oddiy dushanba kuni odam nima bilan band ekanini bilib oling.
- Yil davomida turli kasb egalari bilan to‘rtta uchrashuv o‘tkazing. Yarim soatlik suhbat yetarli.
- Amalda sinang. Ikki-uch hafta haqiqiy mashg‘ulot: kurs, loyiha, volontyorlik. Qiyin bo‘lganda nima bo‘lishini kuzating.
- Uch narsani solishtiring: farzandga nima qiziq, nimada boshqalardan yaxshiroq, odamlarga nima kerak. Ideal mos kelish deyarli bo‘lmaydi, shuning uchun nimadan voz kechishga tayyor ekaningizni hal qiling.
- OTMni 2-bo‘limdagi savollar bilan tekshiring, barcha yillar uchun to‘liq narx va o‘tkazish qoidalarini bilib oling.
- Parallel ravishda hamma joyda kerak ko‘nikmalarni rivojlantiring. Ingliz tili (IELTS yoki CEFR), to‘g‘ri nutq, raqamli savodxonlik. Batafsil — «Milliy sertifikat yoki IELTS» va Toshkentdagi xalqaro universitetlar maqolalarida.
Yaxshi xabar
Bugun kelajak kasb haqidagi fikrni tekshirish har qachongidan oson va arzon: onlayn kurslar, amaliyotlar, mutaxassislar bilan uchrashuvlar. Ikki oydan keyin sezilgan xatoni deyarli bepul tuzatish mumkin. Uchinchi kursda sezilgan xato qimmatga tushadi.
Farzandingiz birinchi urinishda topishi shart emas. U tanlashni, sinashni va yo‘nalishni to‘g‘rilashni o‘rganishi kerak. Bunda unga mukammal maslahat emas, sizning xotirjam ishtirokingiz eng ko‘p yordam beradi.
💡 🔁 Ulashing, bu bepul
9–11-sinfda o‘qiydigan bolasi bor va «qayerga o‘qishga kirish»ni bilmayotgan oilani taniysizmi? Maqolani ularga yuboring. Bir oila uchun u bir yil va kontraktni tejashi mumkin.
Ingliz tili har qanday kasbda kerak
Darajangizni 10 daqiqada bepul bilib oling va kurs bo‘yicha tavsiya oling. IELTS kerak bo‘lsa, IELTS natijalarini onlayn tekshirishingiz ham mumkin.
Shuningdek o‘qing
- DTM 2027: kirish testlari, format, ballar va tayyorgarlik
- Toshkent OTMlarida kontrakt 2026–2027: diplom qancha turadi
- Milliy sertifikat (CEFR) yoki IELTS: qaysi birini tanlash
- Toshkentdagi xalqaro universitetlar: IELTS, narxlar va grantlar
- iPhone yoki iKnowledge? Farzandga eng yaxshi investitsiya
Ko‘p beriladigan savollar
Farzandga kasbni qanday tanlash kerak?
Uning o‘rniga tanlamang va obro‘ga qaramang. Turli kasblar bilan tanishtiring, amaliyotchilar bilan bir nechta uchrashuv o‘tkazing, qiziqishni haqiqiy ishda sinang va solishtiring: qiziqmi, uddalayaptimi, odamlarga kerakmi.
Nechi yoshdan boshlash kerak?
Kasblar bilan tanishishni 12–14 yoshdan boshlash foydali. Yakuniy tanlov odatda 9–11-sinfda bo‘ladi, lekin uni tekshirib, to‘g‘rilash mumkin bo‘lgan fikr sifatida qabul qilgan ma’qul.
Farzand kim bo‘lishni bilmasa, nima qilish kerak?
Bu normal. Qiziqish ko‘pincha o‘zi «topilmaydi», amaliyotdan o‘sadi. Qisqa sinovlar taklif qiling: kurs, loyiha, volontyorlik, turli kasb egalari bilan uchrashuvlar.
Sun’iy intellekt kasblarni almashtiradimi?
Ko‘pincha u butun kasblarni emas, alohida vazifalarni oladi. Eng yaxshi himoya: keng yo‘nalish, hamma joyda kerak ko‘nikmalar va o‘rganish odati.
Bugun diplom kerakmi?
Ko‘p kasblar uchun ha, shifokorlar, huquqshunoslar, muhandislar va o‘qituvchilar uchun esa majburiy. Lekin ko‘nikmasiz va aniq maqsadsiz diplom odamni endi ajratib turmaydi.
Farzand ishonchsiz bo‘lsa, kontrakt to‘lash kerakmi?
Avval tanlovni tekshirgan afzal: sinov kursi, amaliyot, amaliyotchilar bilan suhbat. O‘tkazish qoidalari va barcha yillar uchun to‘liq narxni oldindan bilib oling.
Manbalar (ma’lumotlar 2026-yil 20-noyabr holatiga)
- OECD — Dream Jobs? Teenagers’ Career Aspirations and the Future of Work (2020; PISA 2018)
- University World News — summary of the OECD Dream Jobs figures (47% / 53%, +8 / +4 points)
- World Economic Forum — Future of Jobs Report 2025 (press release)
- Education and Employers — It’s who you meet: employer contacts at school and NEET risk (2012)
- O’Keefe, Dweck & Walton — Implicit Theories of Interest, Psychological Science 29(10), 2018
- U.S. NCES — Beginning college students who change their majors within 3 years (2018-434)
- Times of Central Asia — Uzbekistan’s growth story has a skills problem (coverage 8.3% → 47.7%, National Statistics Committee)
- Spot.uz — 2024 graduates and vacancies, figures of the Minister of Employment (12.08.2024)
- Podrobno.uz — Graduate Quality Index, 2024/25 graduates
- Kursiv Media — president criticises inaccuracies in graduate employment reports (08.08.2025)
O‘zbekiston bo‘yicha raqamlar rasmiy manbalar ko‘rsatilgan nashrlardan olingan. Turli manbalarda hisoblash usullari farq qiladi, shuning uchun ularni shunchaki qo‘shib bo‘lmaydi.
IELTS topshirdingizmi? IELTS natijalarini tekshiring →
Keyingi qadam
Birinchi qadamni qo'ying — bepul yoki 2 daqiqa:
Boshqa maqolalar:
Har kuni kundalik foydali maqolalar - Ingliz tilini onlayn ravishda o'rganing!

Toshkentda Mock IELTS: Kompyuterda imtihon | King’s Academy
King’s Academy'da, Toshkentdagi British Council rasmiy hamkori markazida, kompyuterda topshiriladigan mock IELTS'ni topshiring. To'rt ko'nikma bo'yicha batafsil fikr-mulohaza va…

DTM 2027: kirish imtihonlari — format, ballar va tayyorgarlik rejasi
DTM 2027: 5 ta fan, 90 ta savol, maksimal 189 ball. Roʻyxatdan oʻtish muddati, test oʻrnini bosuvchi sertifikatlar, grant va noyabrdan tayyorgarlik rejasi.

IELTS Writing Task 1 chiziqli grafik: Band 7 overview yozing va hech qachon raqamni xato o‘qimang
IELTS Writing Task 1 chiziqli grafik: 4 abzasli reja, 2 gapli overview formulasi, raqamlarni hoshiyada tekshirish, fe’llar va Band 7.5+ namuna.

Kuchli rezyume (CV) qanday yoziladi: ish beruvchi nimaga qaraydi, rad etiladigan 7 ta rezyume va bepul CV konstruktor
Oʻzbekistonda kuchli rezyume (CV) qanday yoziladi: ish beruvchi nimaga qaraydi, 7 ta xato misollar bilan, AI uchun tayyor promptlar va bepul CV konstruktor.

IELTS Matching Headings 4 qadamda: Passage 3 da 5 ballni yo‘qotishni qanday to‘xtatish mumkin
IELTS Reading Matching Headings strategiyasi 4 qadamda: avval sarlavhalar, asosiy fikr, chizib tashlash, vaqt. Saytda bepul 8 daqiqalik mashq testi.

Oʻzbekistonda CEFR imtihoni (Milliy sertifikat): toʻliq qoʻllanma — format, ball, narx, roʻyxatdan oʻtish va IELTS bilan taqqoslash
CEFR imtihoni (Milliy sertifikat) haqida hammasi: format, B1–C1 ballari, narxi 594 000 soʻm, my.gov.uz da roʻyxatdan oʻtish, sanalar va IELTS bilan farqi.
So'rov qoldiring
Sinflarga yozilish yoki jamoamizning bir qismi bo'lishni xohlaysizmi?
So'rov yuborildi
Siz bilan ish kuni davomida bog‘lanamiz.